Жижиг ГЭС: Монголын алслагдсан бүсийн эрчим хүчний зохицуулалт
Жижиг ГЭС гэж юу вэ
Жижиг усан цахилгаан станц (ГЭС) нь суурилагдсан хүчээрээ том оврын станцаас ялгаатай, ихэвчлэн голын урсгалыг том усан санд хураалгүйгээр ашигладаг найдвартай, сэргээгдэх эх үүсвэр юм. Монгол шиг алслагдсан сумд, дизель генератороос хараат бүсэд эрчим хүчний бие даасан хангамжийн боломжийг олгодог.
| Ангилал | Хүчний хязгаар | Хэрэглээ |
|---|---|---|
| Микро ГЭС | < 100 кВт | Айл өрх, бэлчээр |
| Мини ГЭС | 100 кВт – 1 МВт | Жижиг сум, баг |
| Жижиг ГЭС | 1 – 10 МВт | Сум, орон нутгийн сүлжээ |
Бүрдэл хэсэг
Ердийн жижиг ГЭС дараах гол хэсгүүдээс бүрдэнэ:
- Усавч (интейк) — голоос усыг хуваарилан авах, хог, мөс шүүх тор бүхий байгууламж.
- Даралтат хоолой — усыг напор алдалгүйгээр турбин руу дамжуулна.
- Турбин-генераторын хэсэг — механик эргэлтийг цахилгаан болгож, ихэвчлэн 0.4 кВ буюу 6.3 кВ хүчдэл гаргана.
- Сорох хоолой ба ус зайлуулах суваг — ашиглагдсан усыг голд буцаана.
Сүлжээний зохицуулалт
Тусгаарлагдсан сүлжээнд жижиг ГЭС нь давтамж, хүчдэлийн тогтвортой байдлыг өөрөө барих ёстой. Синхрон генератор ашиглах тохиолдолд:
- Давтамжийг 50 Гц-т барихын тулд турбины усны урсацыг чиглүүлэгч аппаратаар зохицуулж, ачаалал өөрчлөгдөхөд эргэлтийн хурдыг тогтвортой байлгана (regulator/governor).
- Хүчдэлийг генераторын өдөөлтийн гүйдлээр (автомат хүчдэл тохируулагч) 0.4 кВ-ын түвшинд барина.
Хэрэглэгч рүү дэд станцаар дамжуулан 15 буюу 35 кВ агаарын шугамаар түгээх бөгөөд реле хамгаалалт, найдвартай газардуулга, богино холболтын хамгаалалтыг MNS стандартын дагуу төлөвлөнө.
Монголын боломж
Баруун бүсийн Дөргөн, Тайшир зэрэг станцаас гадна олон сум багийн голуудад мини, микро ГЭС барих нөөц бий. Эдгээр нь дизель түлшний зардал, тээвэрлэлтийн ачааллыг бууруулж, орон нутгийн сүлжээний найдвартай байдлыг сайжруулна. Гэвч урсацын улирлын хэлбэлзэл, мөстөлт, хатуу зөөгдлийг урьдчилан судлахгүйгээр төсөл амжилтад хүрэхгүй тул гидрологийн олон жилийн ажиглалт төлөвлөлтийн үндэс болно.