Монголын халуун рашаан ба геотермаль дулааны шууд ашиглалт
Геотермаль нөөцийн ангилал
Газрын гүний дулааны нөөцийг ихэвчлэн шингэний температур буюу дулаан агууламжаар нь (энтальпи) ангилдаг. Энэ ангилал нь тухайн нөөцийг цахилгаан үйлдвэрлэлд ашиглах уу, эсвэл зөвхөн дулаанаар нь шууд ашиглах уу гэдгийг тодорхойлдог гол шалгуур болдог:
| Ангилал | Температур | Гол хэрэглээ |
|---|---|---|
| Өндөр энтальпи | >150°С | Уурын турбинаар цахилгаан үйлдвэрлэх |
| Дунд энтальпи | 90–150°С | Бинар (ORC) цикл, эрчимтэй шууд ашиглалт |
| Бага энтальпи | <90°С | Халаалт, хүлэмж, сувилал, шууд ашиглалт |
Монголын геотермаль нөөц нь голдуу бага, дунд энтальпийн ангилалд багтдаг. Иймд манай орны хувьд геотермаль эрчим хүчний бодит боломж нь цахилгаан үйлдвэрлэлд бус, дулааныг шууд ашиглахад оршино.
Монголын халуун рашааны нөөц
Монголын халуун рашаанууд нь голчлон Хангай-Хэнтийн уулархаг бүсийн хагарлын дагуу, кайнозойн галт уулын идэвхжилтэй холбоотойгоор оршдог. Улсын хэмжээнд дөч гаруй халуун рашаан бүртгэгдсэн бөгөөд ихэнх нь 40–90°С хэмтэй бага температурын нөөц юм. Тухайлбал Архангай аймгийн Цэнхэрийн рашаан, Баянхонгор аймгийн Шаргалжуутын рашаан зэрэг нь хамгийн халуунд тооцогддог.
Эдгээр рашааны дийлэнх нь өнөөг хүртэл голчлон сувиллын (балнеологи) зориулалтаар ашиглагдаж, дулааны инженерийн бүрэн боломж нь ашиглагдаагүй хэвээр байна.
Шууд ашиглалтын үндсэн чиглэлүүд
Бага температурын геотермаль дулааныг температурын түвшнээс нь хамааруулан олон салбарт шаталсан байдлаар ашиглах боломжтой:
- Байр, дэд бүтцийн халаалт (60–90°С) — суурин газрын төвлөрсөн халаалтад;
- Хүлэмж, мал аж ахуй (40–70°С) — өвлийн ногоо, тэжээл ургуулах;
- Загас үржүүлэг, хатаалт (30–50°С);
- Сувилал, усан спорт, зам талбайн цас хайлуулалт (20–40°С).
Инженерийн сорилт ба хэтийн төлөв
Геотермаль төслийн гол сорилт нь эрдэсжилт (scaling), зэврэлт болон нөөцийн тогтвортой байдал юм. Ус татан авсны дараа ашигласан хөрдсөн усыг гүний давхаргад буцаан шахах (reinjection) нь даралтыг барьж, нөөцийн ашиглалтын хугацааг уртасгадаг тогтвортой шийдэл болдог.
Монголын хувьд геотермаль дулааныг зохион байгуулалттай ашиглах нь алслагдсан сумын төв, аялал жуулчлалын бааз, хүлэмжийн аж ахуйн нүүрсний зуухыг орлуулж, агаарын бохирдлыг бууруулах бодит боломжтой. Гэвч аливаа төслийг эхлүүлэхийн өмнө нөөцийн температур, дебит, химийн найрлагыг нарийвчлан судалж, урт хугацааны ашиглалтын тооцоог заавал хийх шаардлагатай.