Ялгаварт гүйдлийн хамгаалалт (RCD/УЗО)
Айл өрхийн хуваарилах самбарт суудаг энгийн автомат таслуур богино залгаа болон хэт ачааллаас хамгаалдаг ч хүний биеэр дамжих хэдхэн миллиампер гүйдлийг "харж" чаддаггүй. 30 мА гүйдэл 16 А таслуурын хувьд огт мэдрэгдэхгүй өчүүхэн хэмжээ боловч хүний зүрхний хэм алдагдуулахад хангалттай. Энэ цоорхойг нөхдөг төхөөрөмж бол ялгаварт гүйдлийн хамгаалалтын төхөөрөмж буюу олон улсад RCD, манайд УЗО гэж түгээмэл нэрлэгддэг аппарат юм.
Монголын 0.4 кВ-ын түгээх сүлжээ, ялангуяа гэр хорооллын өөрөө барьсан өргөтгөл, хуучирсан утастай орон сууцанд тусгаарлагын гэмтэл элбэг тохиолддог тул RCD нь цахилгаан гэмтэл, галын аюулаас сэргийлэх хамгийн үр өгөөжтэй хөрөнгө оруулалтын нэг мөн.
Ажиллах зарчим: гарсан гүйдэл бүрэн буцаж ирэх ёстой
Хэвийн горимд фазын дамжуулагчаар хэрэглэгч рүү очсон гүйдэл саармаг дамжуулагчаар яг тэр хэмжээгээрээ буцаж ирдэг. RCD-ийн дотор фаз, саармаг хоёулаа цагираг хэлбэрийн ялгаварт трансформатороор нэвт дамждаг бөгөөд хоёр гүйдлийн соронзон орон бие биеэ устгадаг. Тусгаарлага гэмтэж гүйдлийн нэг хэсэг хүний биеэр эсвэл газардуулгаар "гоожих" үед энэ тэнцвэр алдагдаж, хоёрдогч ороомогт хүчдэл үүсээд таслах механизм ажиллана.
Энгийнээр илэрхийлбэл IΔ = Iфаз − Iсаармаг. Энэ зөрүү төхөөрөмжийн номиналь ялгаварт гүйдэл IΔn-ээс давбал RCD хэлхээг ердөө 0.02–0.04 секундын дотор таслана — зүрхний хэм ноцтой алдагдаж эхлэхээс өмнө гүйдлийг зогсооход хүрэлцэхүйц хурд юм.
30 мА — хүний амь нас, 100–300 мА — галын хамгаалалт
Номиналь ялгаварт гүйдэл IΔn нь RCD-ийн хамгийн чухал үзүүлэлт бөгөөд зориулалтаас нь хамаарч дараах байдлаар сонгоно:
- 10 мА — усанд орох өрөө, халуун усны газар зэрэг онцгой чийглэг орчны тусгай хэлхээнд;
- 30 мА — розеткын бүх хэлхээ, гадна гэрэлтүүлэг, гараж, зоорь гэх мэт хүн шууд хүрч болзошгүй хэрэглээнд. Энэ бол хүний хамгаалалтын олон улсын жишиг хэмжээ;
- 100–300 мА — оруулгын самбарт барилгыг бүхэлд нь хамарсан галын хамгаалалт болгож тавина.
Галын хамгаалалтын логик энгийн: тусгаарлагын архаг гэмтлээс үүссэн 300 мА орчим гоожилтын гүйдэл гэмтлийн цэгт хэдэн арван ваттын дулаан ялгаруулж, модон хийц, тоос шороог асаахад хүрэлцдэг. Модон байшин олонтой гэр хороололд энэ төрлийн хамгаалалт онцгой ач холбогдолтой.
AC, A, B төрөл: аль нь тохирох вэ?
- AC төрөл — зөвхөн синусоид хувьсах гоожилтын гүйдлийг мэдэрдэг хамгийн энгийн, хямд хувилбар;
- A төрөл — синусоид дээр нэмээд лугшилтат тогтмол бүрэлдэхүүнтэй гоожилтыг мэдэрнэ. Угаалгын машин, компьютер, LED гэрэлтүүлэг зэрэг шулуутгагчтай орчин үеийн бүх хэрэгсэлд A төрлийг доод шаардлага гэж үзэх нь зүйтэй;
- B төрөл — гөлгөр тогтмол гүйдлийн гоожилтыг ч мэдэрдэг тул цахилгаан тээврийн цэнэглэгч, нарны инвертер, давтамж хувиргагчтай хөдөлгүүр бүхий хэлхээнд заавал хэрэглэнэ.
TN ба TT системд хэрэглэх нь
Хуучин TN-C системд ажлын саармаг ба хамгаалалтын дамжуулагч нэг PEN утсанд нэгдсэн байдаг тул RCD зарчмын хувьд зөв ажиллаж чадахгүй. Ийм барилгад эхлээд оруулга дээр PEN-ийг салгаж TN-C-S болгосны дараа RCD суурилуулна.
TN-S системд газардуулгын гэмтлийн гүйдэл их тул автомат таслуур өөрөө хурдан ажилладаг бөгөөд RCD нэмэлт буюу хоёр дахь давхаргын хамгаалалт болдог. Харин TT системд RCD амин чухал: хэрэглэгчийн өөрийн газардуулгын эсэргүүцэл RA хэдэн арван ом байдаг тул гэмтлийн гүйдэл таслуурыг ажиллуулах хэмжээнд хүрдэггүй. Аюулгүйн нөхцөл нь RA × IΔn ≤ 50 В. 30 мА-ийн RCD-тэй бол RA нь 1666 ом хүртэл байж болох тул энэ нөхцөл амархан хангагдана.
Сонголт, туршилт ба селектив давхарлалт
RCD сонгохдоо дараах үзүүлэлтүүдийг шалгана:
- Номиналь гүйдэл нь хамгаалж буй хэлхээний ачааллын гүйдлээс багагүй, урд талын таслуурын номиналаас доошгүй байх;
- IΔn ба төрөл (AC/A/B) нь хэрэглээндээ тохирсон байх;
- Шаардлагатай бол таслуур, RCD хоёрыг нэг корпуст нэгтгэсэн ялгаварт автомат (RCBO) ашиглаж самбарын зай хэмнэх.
Ашиглалтын явцад сар бүр "T" буюу туршилтын товчийг дарж механик ажиллагааг шалгах ба жилд нэг удаа мэргэжлийн багажаар бодит таслах гүйдэл, таслах хугацааг хэмжүүлэх нь зүйтэй.
Давхарласан хамгаалалтад селектив ажиллагааг хангахын тулд оруулга дээр S төрлийн (хугацааны сааталтай) 100–300 мА RCD, салбар хэлхээ бүрд 30 мА-ийн шуурхай RCD тавина. Хоёр шатны IΔn-ийн харьцаа дор хаяж 3:1 байвал зөвхөн гэмтэлтэй хэлхээ тасарч, бусад хэсэг хэвийн ажилласаар үлдэнэ.
Дүгнэлт
Ялгаварт гүйдлийн хамгаалалт бол "гарсан гүйдэл бүрэн буцаж ирэх ёстой" гэсэн энгийн зарчим дээр тогтдог ч хүний амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалах чадвараараа орлуулшгүй төхөөрөмж юм. Розетка болон чийгтэй орчинд 30 мА, оруулга дээр галын хамгаалалт болгож 100–300 мА-ийн S төрлийн RCD давхарлан тавьж, орчин үеийн хэрэгсэлд A буюу B төрлийг сонгож, сар бүр туршилтын товчоор нь шалгаж хэвшвэл 0.4 кВ-ын сүлжээний хамгийн түгээмэл ослуудаас найдвартай сэргийлж чадна. Шинээр угсралт хийх, хуучин самбараа шинэчлэх бүрдээ газардуулгын системийн төрөл, MNS стандартын шаардлагаа мэргэжлийн байгууллагаар нягтлуулахыг зөвлөе.