Салхин фермийг эрчим хүчний сүлжээнд холбох ба Говийн нөөц
Салхин фермийг эрчим хүчний нэгдсэн системд холбоход зөвхөн турбины чадал төдийгүй байршлын салхины нөөц, дотоод сүлжээний бүтэц, хүчдэл өргөх дэд станц болон сүлжээний тогтвортой байдлын шаардлагыг иж бүрэн харгалзана. Монгол орон, ялангуяа Говийн бүс нь дэлхийн хэмжээгээр өндөр салхины нөөцтэйд тооцогддог.
Салхин фермийн байршил ба чадлын нягтрал
Байршлыг сонгохдоо жилийн турш хэмжсэн салхины хурдны өгөгдлийг Вейбуллын тархалтаар боловсруулж, чадлын нягтрал (Вт/м²) болон ашиглалтын коэффициентийг үнэлдэг. Говийн олон цэгт 80–100 м өндөрт жилийн дундаж хурд 7–8 м/с давдаг тул ашиглалтын коэффициент 35–45% хүрэх боломжтой нь дулааны цахилгаан станцын өрсөлдөгч болохуйц үзүүлэлт юм. Салхин фермд турбинуудыг дараалсан турбины салхи хоорондын нөлөөллийг (wake effect) багасгахын тулд ротор диаметрийн 5–10 дахин зайтай байрлуулна.
Дотоод цуглуулах сүлжээ ба өргөх дэд станц
Турбин бүрийн генератор ихэвчлэн 0.69 кВ хүчдэлтэй цахилгаан гаргах ба тухайн турбины суурьт байрлах трансформатор түүнийг 33 кВ хүртэл өргөнө. Турбинуудыг 33 кВ-ын дотоод (collector) кабель шугамаар холбож нэг цэгт цуглуулна.
Цуглуулсан чадлыг фермийн өргөх дэд станц дээр 110 эсвэл 220 кВ болгон хувиргаж дамжуулах шугаманд холбоно. Дэд станц нь дараах үндсэн тоноглолтой:
- Хүчний трансформатор — ороомгийн харьцаагаар хүчдэлийг өргөх ба тусгаарлага, хөргөлтийн систем нь хүйтэн уур амьсгалд тохирсон байх ёстой;
- Таслуур ба тусгаарлагч — гэмтлийн үед хэлхээг таслах, засварын үед үзүүрийг найдвартай тусгаарлах;
- Реле хамгаалалт — богино холболт, хэт ачаалал, хүчдэл/давтамжийн хазайлтыг илрүүлж таслуурыг ажиллуулах;
- Газардуулгын систем — тоноглол ба ажилтны аюулгүй байдлыг хангах, аянга хамгаалалттай уялдуулах.
Сүлжээнд холбох техникийн шаардлага
Салхин ферм нь салхинаас хамааран хувьсах чадал өгдөг тул сүлжээнд холбохдоо тусгай техникийн дүрэм (grid code) хангана. Гол шаардлагууд:
- Реактив чадал ба хүчдэл барих — холболтын цэгийн хүчдэлийг зөвшөөрөгдөх хязгаарт барихын тулд реактив чадал үйлдвэрлэх/шингээх;
- Давтамжийн дэмжлэг — системийн 50 Гц давтамж хазайх үед гарах чадлаа тохируулж дэмжих;
- Хүчдэл унасан үед холбоотой байх (LVRT) — сүлжээнд богино хугацааны гэмтэл гарахад турбин шууд салалгүй, тодорхой хугацаанд холбоотой хэвээр байх чадвар.
Салхит, Цэций, Сайншандын салхин фермүүд ашиглалтад орсноор Монгол сэргээгдэх эрчим хүчийг системд холбох техникийн туршлага хуримтлуулж эхэлсэн. Цаашид Говийн өргөн нөөцийг ашиглахад дамжуулах шугамын чадавх, сүлжээний тогтворжилт болон нөөц чадлын менежмент нь тодорхойлогч хүчин зүйл хэвээр байх болно.