Ачаалалтай тэжээл залгуур (OLTC): ажиллагаа ба засвар
Цахилгаан сүлжээний ачаалал өдрийн туршид, бас улирлаар байнга хэлбэлздэг тул хэрэглэгчийн шинэн дээрх хүчдэл тогтмол хэвийн түвшинд байх шаардлагатай. Үүнийг хангах гол хэрэгсэл нь хүчний трансформаторын ачаалалтай тэжээл залгуур буюу OLTC (On-Load Tap Changer) юм. Энэ төхөөрөмж нь трансформаторыг ачаалалаас салгалгүйгээр, тасралтгүй ажиллах үед нь ороомгийн оролтын тоог өөрчилж, дамжуулах харьцааг тохируулдаг. Ингэснээр 110/35/10 кВ дэд станцууд хэрэглэгчид тогтвортой хүчдэл нийлүүлэх боломжтой болдог.
Зорилго ба хүчдэл тохируулгын зарчим
OLTC-ийн үндсэн зорилго нь хоёрдогч талын хүчдэлийг тогтмол хадгалах явдал. Трансформаторын ихэвчлэн өндөр хүчдэлийн (жишээ нь 110 кВ) ороомог дээр нэмэлт залгуурын оролтууд гаргаж, тэдгээрийг ээлжлэн залгаснаар дамжуулах харьцаа өөрчлөгддөг. Ердийн OLTC нь голдуу ±16 шатлалтай, шатлал тус бүр 1.25–1.78% орчим хүчдэл өөрчилдөг.
Гаралтын хүчдэлийг ойролцоогоор ийнхүү илэрхийлж болно:
U2 = U2н × (1 ± n × Δu)
Энд U2н — нэрлэсэн хоёрдогч хүчдэл, n — шатлалын тоо, Δu — нэг шатлалын хүчдэлийн хувь. Автомат хүчдэл зохицуулагч (AVR) реле хоёрдогч гүйдэл болон хүчдэлийг хэмжиж, шаардлагатай үед мотор-хөтлөгчид команд өгч залгуурыг нэг шат ахиулж эсвэл бууруулдаг.
Бүтэц: шатлал, сонгогч ба таслагч
OLTC хоёр үндсэн эд ангиас бүрдэнэ. Эхнийх нь сонгогч (tap selector) бөгөөд дараагийн залгах оролтыг ачаалалгүй урьдчилан сонгодог. Хоёр дахь нь таслагч (diverter switch) буюу ачааллын гүйдлийг нэг оролтоос нөгөө рүү шилжүүлэх хурдан үйлдэлт механизм юм.
- Сонгогч: ачаалал дамжихгүй байх агшинд эргэлдэж, дараагийн оролтыг бэлддэг тул нумын элэгдэлгүй.
- Таслагч: хүчтэй пружинт хуримтлуулагчаар хэдхэн миллисекундэд шилждэг тул богино нумтай.
- Шилжүүлэх эсэргүүцэл: хоёр оролт агшин зуур зэрэг залгагдах үед цусхийх богино залгааны гүйдлийг хязгаарлана.
Тос ба контактын элэгдэл
Таслагчийн камер нь тусгаарлагын болон нумыг унтраах үүрэгтэй тосонд дүрэгдсэн байдаг. Шилжилт бүрт үүсэх нум тосыг дулаацуулж, задалж, нүүрсжилт (карбон) үүсгэдэг. Иймд таслагчийн тос нь трансформаторын үндсэн ваннын тосноос тусдаа, өөрийн эзэлхүүнтэй байх нь чухал.
- Контактын гадаргуу нум болон механик үрэлтээс болж аажим элэгддэг.
- Нүүрсжсэн тос тусгаарлагын чадвараа алдаж, чийг шингээдэг.
- Элэгдсэн контакт шилжих эсэргүүцлийг нэмэгдүүлж, халалт үүсгэдэг.
Засвар, тосны шинжилгээ
OLTC-ийн засвар нь ихэвчлэн шилжүүлэлтийн тоо болон хугацаагаар төлөвлөгддөг. Үйлдвэрлэгчээс тогтоосон тодорхой тооны шилжилт (жишээ нь 50–100 мянга) хийгдсэний дараа таслагчийг задлан үзэж, контакт болон эсэргүүцлийг солино.
- Тосны шинжилгээ: тусгаарлагын хүчдэл (пробой), чийглэг, нүүрсжилтийн зэргийг тодорхойлно.
- Ууссан хийн шинжилгээ (DGA): ацетилен, устөрөгч зэрэг хийн агууламжаар нумын идэвх, гажигийг оношилно.
- Контактын үзлэг: элэгдлийн зузаан, пружины хүч, механик тааруулгыг шалгана.
- Тос солилт ба шүүлт: шаардлагатай бол таслагчийн тосыг сольж, ваннуудыг цэвэрлэнэ.
Хяналт ба оношилгоо
Найдвартай ажиллагааг хангахын тулд OLTC-ийг байнга хянана. Орчин үеийн дэд станцад дараах үзүүлэлтүүдийг цуглуулж, урьдчилан сэргийлэх засварын шийдвэр гаргадаг.
- Шилжүүлэлтийн тоолуур: нийт болон сүүлийн засвараас хойших шилжилтийн тоо.
- Мотор гүйдэл ба момент: механизмын гацалт, элэгдлийг илрүүлэх.
- Динамик эсэргүүцлийн хэмжилт (DRM): шилжилтийн явцад контактын тасралтгүй байдлыг шалгах.
- Дуу чимээ ба чичиргээний хяналт: таслагчийн ажиллагааны хэвийн байдлыг үнэлэх.
- Температурын хяналт: таслагчийн ваннын тос болон үндсэн ваннын зөрүү дулаанаар гажиг мэдрэх.
Дүгнэлт
Ачаалалтай тэжээл залгуур бол хүчний трансформаторын хамгийн идэвхтэй хөдөлдөг, тиймээс хамгийн их элэгддэг эд анги юм. Түүний зорилго нь ачааллаас үл хамааран хэрэглэгчид тогтвортой хүчдэл нийлүүлэх бөгөөд сонгогч, таслагч, тусгаарлагын тос гэсэн гурван гол хэсгийн зохицсон ажиллагаанаас найдвартай байдал шалтгаална. Тосны тогтмол шинжилгээ, DGA, шилжүүлэлтийн тоонд суурилсан төлөвлөгөөт засвар, тасралтгүй хяналт нь OLTC-ийн эвдрэлээс сэргийлэх үндэс болно. Монголын хүйтэн, салхитай нөхцөлд халаалт, тосны зуналт болон мотор-хөтлөгчийн байдлыг нэмж анхаарснаар дэд станцын найдвартай ажиллагааг урт хугацаанд хадгалж чадна.