Эрчим хүчний системийн давтамж ба гурван шатлалт зохицуулалт
Давтамж — системийн тэнцвэрийн үзүүлэлт
Нэгдсэн эрчим хүчний системд бүх синхрон генератор цахилгаан соронзон холбоогоор нэг зэрэг, ижил өнцөг хурдтай эргэдэг тул сүлжээний давтамж нэгдмэл байна. Монголын Төвийн эрчим хүчний систем (ТЭХС)-ийн нэрлэсэн давтамж 50 Гц бөгөөд энэ нь тухайн агшинд генераторуудын үйлдвэрлэж буй идэвхтэй чадал, хэрэглэгчдийн авч буй ачаалал хоёрын тэнцвэрийг шууд илэрхийлнэ.
Хэрэв ачаалал үйлдвэрлэлээс давбал турбо-генераторуудын эргэлдэгч массын кинетик энерги зарцуулагдаж, роторууд удааширч давтамж буурна. Эсрэгээр илүүдэл чадал үүсвэл давтамж өснө. Тиймээс давтамж бол системийн эрүүл мэндийг агшин тутам харуулах хамгийн мэдрэмтгий үзүүлэлт юм. Хэвийн үед хазайлтыг ±0.2 Гц дотор, онцгой тохиолдолд ±0.4 Гц хүртэл зөвшөөрдөг.
Гурван шатлалт зохицуулалт
Давтамжийг нэрлэсэн утгад нь буцаах ажлыг хугацааны хувьд ялгаатай гурван шатлалаар гүйцэтгэдэг.
| Шат | Механизм | Хугацаа | Зорилго |
|---|---|---|---|
| Анхдагч | Турбины хурд зохицуулагч (статизм/droop) | Секунд | Уналтыг зогсоох |
| Хоёрдогч | Ачаалал-давтамжийн автомат зохицуулалт (AGC) | Хэдэн арван секунд | 50 Гц-д буцаах |
| Гуравдагч | Диспетчерийн гар/эдийн засгийн хуваарилалт | Минут | Нөөцийг сэргээх |
Анхдагч зохицуулалт
Турбины хурд зохицуулагч (регулятор) статизмын шинжийн дагуу давтамж буурмагц уурын/усны хаалтыг автоматаар нээж чадлыг нэмнэ. Энэ нь бүх станцад нэгэн зэрэг, хэдхэн секундэд ажилладаг ч давтамжийг зөвхөн тогтворжуулна, 50 Гц-д бүрэн буцаадаггүй.
Хоёрдогч зохицуулалт
AGC систем сонгосон зохицуулагч станцуудын чадлыг өөрчилж, давтамжийг 50 Гц-д, мөн хөрш системтэй холбоос шугамын урсгалыг төлөвлөсөн утгад нь бүрэн сэргээнэ.
Гуравдагч зохицуулалт
Диспетчер эдийн засгийн үр ашиг, нөөцийн байдлыг харгалзан агрегатуудыг ажиллуулах/зогсоох замаар зарцуулагдсан нөөцийг нөхнө.
Нөөц ба Монголын онцлог
Зохицуулалтыг эргэлтийн нөөц (аль хэдийн ажиллаж буй агрегатуудын чөлөөт чадал), эргэлтийн бус нөөц (богино хугацаанд асгаж болох чадал), онцгой байдлын нөөц гэж ангилдаг. Монголын ТЭХС нь дулааны цахилгаан станцаар (ДЦС-2, ДЦС-3, ДЦС-4, Дарханы болон Эрдэнэтийн ДЦС) суурь ачааллаа даадаг тул хурдан хариу үйлдэл өгөх маневрлах чадал хязгаарлагдмал. Иймээс уламжлал ёсоор ОХУ-ын нэгдсэн системтэй 220 кВ-ын шугамаар холбогдож давтамжийн зохицуулалт болон яаралтай нөөцийн дэмжлэг авдаг.
Салхит, Цэций, Сайншандын салхин цахилгаан станц болон нарны станцуудын эзлэх хувь өсөхийн хэрээр үйлдвэрлэлийн хувьсамтгай чанар нэмэгдэж, зохицуулалтын нөөцийн эрэлт өсч байна. Энэ шаардлагыг хангахад аккумляторын хураагуур (BESS)-ийн хурдан хариу үйлдэл болон эрэлтийн талын удирдлага чухал үүрэг гүйцэтгэх төлөвтэй байна.