Диспетчерийн удирдлага, N−1 шалгуур ба системийн найдвартай байдал
Үндэсний диспетчерийн төв — системийн тархи
Монголын Төвийн эрчим хүчний системийг Үндэсний диспетчерийн төв (ҮДТ) бодит цагийн горимд төвлөрсөн байдлаар удирдана. Диспетчерүүд SCADA/EMS (телехэмжилт, телеудирдлагын) систем ашиглан 220–110–35 кВ-ын дэд станцуудын хүчдэл, дамжуулах шугамын ачаалал, генераторуудын чадал, давтамжийг тасралтгүй хянаж, ачааллын урьдчилсан таамаглалд тулгуурлан үйлдвэрлэлийн хуваарь боловсруулж, коммутацийн (таслуур залгах-салгах) үйлдлүүдийг зохион байгуулна.
Найдвартай байдлын үндсэн зорилго нь хэрэглэгчийг тасралтгүй, стандартын хэмжээнд (хүчдэл 0.4–220 кВ, давтамж 50 Гц) цахилгаанаар хангах явдал. Үүнд урьдчилан төлөвлөсөн нөөц, автомат хамгаалалт, тодорхой шалгуур шаардлагатай.
N−1 найдвартай байдлын шалгуур
N−1 шалгуур нь системийн аль нэг элемент — генератор, хүчний трансформатор, дамжуулах шугам эсвэл таслуур — гэнэт ажлаас гарахад бусад хэрэглэгчийн цахилгаан хангамж тасрахгүй, үлдсэн тоног төхөөрөмж хэт ачаалалд орохгүйгээр систем хэвийн ажиллах ёстой гэсэн зарчим юм. Диспетчерийн төв нэн ослын шинжилгээ (contingency analysis) байнга гүйцэтгэж, аль ч нэг тасралт аюулгүй байхаар горимоо урьдчилан бүрдүүлнэ.
Хамгаалалтын автоматик ба яаралтай арга хэмжээ
Ачаалал давтамжаар таслах автоматик (АДТА)
Хэрэв чадлын томоохон алдагдлаас давтамж хүлээн зөвшөөрөх хэмжээнээс доош унавал АДТА (гадаадад UFLS) шаталсан байдлаар ач холбогдол багатай ачааллыг автоматаар салгаж, үлдсэн системийн тэнцвэрийг сэргээнэ. Дараах нь жишээ тохиргоо:
| Шат | Давтамж | Салгах ачаалал |
|---|---|---|
| 1 | 49.0 Гц | ~10% |
| 2 | 48.7 Гц | ~15% |
| 3 | 48.4 Гц | ~15% |
Систем задралаас сэргийлэх
Аваар цаашид тархахаас сэргийлэхийн тулд эсрэг-аварийн автоматик генератор зогсоох, шугам салгах, шаардлагатай бол хэсгийг тусгаарлагдсан арал горим (islanding)-д шилжүүлэх зэрэг үйлдлийг гүйцэтгэнэ. Ингэснээр аваар бүх системийг хамарч бүрэн харлалт (blackout) үүсэхээс хамгаална.
Найдвартай байдлын хэмжүүр
Түгээх сүлжээний найдвартай байдлыг олон улсын SAIDI (нэг хэрэглэгчид ногдох дундаж тасалдлын нийт хугацаа) болон SAIFI (тасалдлын дундаж давтамж) үзүүлэлтээр үнэлдэг. Эдгээр тоо бага байх тусам хангамжийн чанар өндөр. Мөн нөөцийн нөөцлөлт (reserve margin) буюу суурилагдсан чадал нь оргил ачааллыг хэр давсныг тогтмол хянана.
Дүгнэвэл, диспетчерийн мэргэжлийн шийдвэр, N−1 зарчим, автомат хамгаалалт болон хангалттай нөөц гэсэн дөрвөн тулгуур зэрэгцэн ажилласнаар л Монголын эрчим хүчний систем −40°С-ийн хүнд нөхцөлд ч найдвартай, тасралтгүй ажиллах боломжтой юм.