Эрэлтийн талын удирдлага ба тархмал эх үүсвэрийн нэгтгэл
Эрэлтийн талын удирдлага гэж юу вэ?
Эрэлтийн талын удирдлага (DSM — Demand Side Management) буюу эрэлтийн хариу үйлдэл нь хэрэглэгчийн ачааллыг цаг хугацаа, үнэ, дохиогоор зохицуулж, системийн оргил ачааллыг бууруулах, ачааллын муруйг тэгшлэх арга юм. Уламжлалт системд эх үүсвэрийг эрэлтэд нийцүүлэн зохицуулдаг бол ухаалаг сүлжээнд эрэлтийг ч бас идэвхтэй удирдах боломж нээгддэг.
Гол механизмууд:
- Цагийн тариф (Time-of-Use) — оргил цагт үнэ өндөр, шөнийн цагт хямд болгож хэрэглээг шилжүүлэх.
- Ачаалал шилжүүлэлт — халаагуур, ус халаагч, цэнэглэх станц зэрэг сонголттой ачааллыг оргил бус цагт ажиллуулах.
- Эрэлтийн хариу дохио — критик оргил үед томоохон хэрэглэгчийн ачааллыг гэрээний дагуу түр бууруулах.
Тархмал эх үүсвэрийн нэгтгэл
Тархмал эх үүсвэр (DER — Distributed Energy Resources) нь дамжуулах өндөр хүчдэлийн сүлжээнд бус, харин түгээх сүлжээнд шууд холбогдох жижиг эх үүсвэрүүд юм: дээврийн нарны панель, жижиг салхин сэнс, дулаан хосолсон үүсвэр, батарейн хуримтлуур (BESS). Эдгээр нь ачааллын ойролцоо байрлаж, шугамын алдагдлыг бууруулах давуу талтай ч сүлжээний ажиллагаанд шинэ сорилт авчирна.
Хоёр талын чадлын урсгал
Уламжлалт түгээх сүлжээ нэг чиглэлд — дэд станцаас хэрэглэгч рүү — чадал урсдаг гэсэн таамаг дээр зохион байгуулагдсан. Тархмал эх үүсвэр ихсэхэд урвуу урсгал үүсч, реле хамгаалалтын тохиргоо, чиглэл мэдрэгч хамгаалалтыг дахин зохион байгуулах шаардлага гарна. Мөн богино залгааны гүйдлийн хувь нэмэр өөрчлөгдөж, таслуурын сонголт, тохиргоог шинэчлэх шаардлагатай болно.
Хүчдэл ба давтамжийн зохицуулалт
Нарны олон панель зэрэг чадал өгөхөд шугамын хүчдэл зөвшөөрөгдөх хязгаараас давж өсөх эрсдэлтэй. Иймд урвуу хувиргуур (inverter)-ийг реактив чадал зохицуулах, хүчдэлээс хамааран чадлаа хязгаарлах функцтэй сонгоно. Нар, салхины тогтворгүй чанар нь давтамжийн зохицуулалтад дарамт учруулдаг тул батарейн хуримтлуур, түргэн хариу үйлдэлтэй нөөц чухал болно.
Монголын эрчим хүчний системд
Монголын систем суурь ачааллаа нүүрсний дулааны цахилгаан станцаас, оргил зохицуулалтаа Дөргөн, Тайшир зэрэг усан цахилгаан станц болон импортоос авдаг. Сүүлийн жилүүдэд Салхит, Цэций, Сайншандын салхин парк, Дархан, Мандал зэрэг нарны цахилгаан станц системд нэгдэж, сэргээгдэх эх үүсвэрийн эзлэх хувь өссөөр байна.
Эдгээр эх үүсвэрийн тогтворгүй байдлыг тэнцвэржүүлэхэд хуримтлуурын систем (BESS), эрэлтийн талын удирдлага чухал үүрэгтэй. Ухаалаг тоолуурын дэд бүтэцтэй хослуулснаар:
- Хэрэглээний бодит муруйгаар нөөцийг оновчтой төлөвлөх;
- Оргил үед эрэлтийг зохицуулж, үнэтэй нөөцийн ачааллыг бууруулах;
- Тархмал нарны илүү чадлыг оргил бус цагт хуримтлуурт хадгалж дараа ашиглах боломж бүрдэнэ.
Эрэлтийн удирдлага ба тархмал эх үүсвэрийн нэгтгэл нь тусдаа биш, харин ухаалаг сүлжээний нэг тогтолцооны хоёр тал бөгөөд найдвартай хэмжилт, харилцаа холбоо, автомат удирдлагын дэвсгэр дээр л бодит үр өгөөжөө өгдөг.