Нар, салхи, ус: сэргээгдэх эх үүсвэрийн харьцуулалт ба Монголын нөөц
Сэргээгдэх эрчим хүч нь байгалийн тасралтгүй нөхөн сэргэдэг урсгал болох нар, салхи, ус, био болон газрын гүний дулааныг цахилгаан ба дулааны энерги болгон хувиргахад суурилдаг. Монгол орон нарны цацраг, салхины эрчмийн хувьд дэлхийд тэргүүлэх нөөцтэй боловч эх үүсвэр бүр өөрийн гэсэн техник-эдийн засгийн онцлогтой тул тэдгээрийг зөв харьцуулж, сүлжээнд оновчтой байршуулах нь чухал.
Үндсэн төрлүүд ба ажиллах зарчим
Нарны фотоволтайк (PV). Хагас дамжуулагчийн p-n шилжилтэд гэрлийн фотон тусахад шууд гүйдэл (DC) үүсдэг. Инвертороор хувьсах гүйдэл (AC) болгон хувиргаж, өсгөгч дэд станцаар дамжуулан сүлжээнд өгнө. Хямд, модульчлагдсан, ашиглалт хялбар боловч зөвхөн өдрийн цагт, үүлэрхэг байдлаас хамааран хэлбэлзэлтэй ажиллана.
Салхин турбин. Салхины кинетик энергийг эргэлтийн механик, улмаар генератороор цахилгаан энерги болгон хувиргана. Гаралтын чадал салхины хурдны кубтай ойролцоо пропорциональ тул хурдны бага өөрчлөлт ч чадлыг эрс хэлбэлзүүлдэг.
Усан цахилгаан станц. Усны потенциал энергийг турбинаар механик, дараа нь цахилгаан энерги болгоно. Хурдан тохируулга хийх, удирдамжтай ажиллах боломжтой цорын ганц уламжлалт сэргээгдэх эх үүсвэр боловч Монголын нөхцөлд урсацын улирлын хэлбэлзэл, өвлийн хөлдөлт нь чадлыг хязгаарладаг.
Чадлын коэффициент ба удирдамжтай байдал
Эх үүсвэрийг харьцуулах гол үзүүлэлт бол чадлын коэффициент буюу суурилагдсан чадлаа бүтэн ашигласан онолын дээд хэмжээтэй харьцуулсан бодит дундаж ашиглалт юм. Мөн диспетчерийн удирдлагад захирагдах чадвар нь сүлжээний давтамж, хүчдэлийн тогтвортой байдалд шийдвэрлэх үүрэгтэй.
Харьцуулсан үзүүлэлт
| Эх үүсвэр | Чадлын коэффициент | Удирдамжтай эсэх | Монголын нөөц |
|---|---|---|---|
| Нарны PV | ~17–19% | Үгүй | Маш өндөр (Говь) |
| Салхин турбин | ~30–45% | Үгүй | Маш өндөр |
| Усан цахилгаан | ~30–50% | Тийм | Хязгаарлагдмал |
Монголын нөөц ба төрийн зорилт
Говийн бүс жилд нэг м² талбайд ~1500 кВт·ц-аас дээш нарны цацраг хүлээн авдаг бөгөөд салхины дундаж хурд олон цэгт 7–9 м/с хүрдэг — эдгээр нь дэлхийн хэмжээнд онцгой таатай үзүүлэлт. Судалгаагаар Монголын нар, салхины онолын нийт нөөцийг хэдэн зуун ГВт-аас ТВт-ын хэмжээнд байна гэж тооцоолсон.
Төрийн эрчим хүчний бодлогоор 2030 он гэхэд суурилагдсан нийт хүчин чадалд сэргээгдэх эх үүсвэрийн эзлэх хувийг 30 орчим хувьд хүргэх зорилт тавьсан. Гэвч энэ зорилтыг биелүүлэхэд зөвхөн станц барихаас гадна дараагийн нийтлэлд авч үзэх сүлжээнд нэгтгэх, тэнцвэржүүлэх, хадгалах асуудлыг зэрэг шийдэх шаардлагатай.