Трансформаторын тосны ууссан хийн анализ (DGA)
DGA-ийн мөн чанар
Тос дүүргэсэн хүчний трансформаторын доторх эрдэс тос ба целлюлозын цаасан тусгаарлага нь цахилгаан, дулааны ачааллын нөлөөгөөр аажмаар задарч, нүүрсустөрөгчийн болон нүүрстөрөгчийн ислийн хэд хэдэн хий ялгаруулдаг. Ууссан хийн анализ (Dissolved Gas Analysis, DGA) нь тосонд уусаад үлдсэн эдгээр хийн төрөл, концентрацийг хэмжиж, дотоод гэмтлийг ноцтой хэлбэрт хүрэхээс өмнө илрүүлэх онош-шинжилгээний хамгийн мэдээлэл сайтай арга юм. Хүний цусны шинжилгээтэй зүйрлэвэл — гаднаас харагдахгүй эмгэгийг эрт үед нь олж хардаг.
Түлхүүр хий ба гэмтлийн физик шинж
Ялгарах хийн найрлага гэмтлийн шинжийг илтгэдэг. Бага энергийн үзэгдэл устөрөгч давамгайтай хий үүсгэдэг бол өндөр температур, оч нь илүү нягт молекулын холбоо тасалдсаныг харуулна:
| Хий | Тэмдэглэгээ | Илтгэх гэмтэл |
|---|---|---|
| Устөрөгч | H2 | Хэсэгчилсэн цэнэг (корона) |
| Метан, этан | CH4, C2H6 | Бага температурын дулааны гэмтэл (<300°С) |
| Этилен | C2H4 | Өндөр температурын дулааны гэмтэл (>300°С) |
| Ацетилен | C2H2 | Нуман цэнэг, өндөр энергийн оч |
| Нүүрстөрөгчийн исэл | CO, CO2 | Целлюлозын (цаасан) тусгаарлагын задрал |
Тайлбарлах аргачлал ба стандарт
Хэмжсэн утгыг олон улсын IEC 60599 стандартын дагуу тайлбарладаг. Практикт хамгийн түгээмэл гурван арга:
- Хийн харьцааны арга (Rogers, Doernenburg) — C2H2/C2H4, CH4/H2, C2H4/C2H6 харьцаагаар гэмтлийг ангилна.
- Дювалийн гурвалжин (Duval Triangle) — CH4, C2H4, C2H2-ын харьцангуй хувийг гурвалжинд буулган, гэмтлийг цэнэгийн (D1, D2) болон дулааны (T1, T2, T3) бүсэд хуваана.
- Түлхүүр хийн арга — давамгайлж буй хийгээр гол гэмтлийн шинжийг тодорхойлно.
Онлайн хяналт ба Монголын нөхцөл
Уламжлалаар тосны дээжийг 6–12 сар тутам гараар авч лабораторид шинжилдэг. Гэвч гэмтэл дээж авалтын хооронд огцом хөгжих эрсдэлтэй тул сүүлийн үед онлайн DGA мэдрэгч түгээмэл болж, гол хийг тасралтгүй хэмжин SCADA систем рүү дамжуулдаг болсон. Монголын эрчим хүчний системд 110/220кВ-ын автотрансформатор болон том хүчний трансформаторуудыг ийм тасралтгүй хяналтад хамруулах нь онцгой ач холбогдолтой: алслагдсан дэд станцууд, −40°С хүрэх хүйтэн, өвлийн оргил ачааллын хэлбэлзэл зэрэг нь тусгаарлагын эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Эрт илрүүлсэн нэг гэмтэл томоохон трансформаторын гэнэтийн эвдрэл, урт хугацааны тасалдлаас сэргийлж чадна.